Menstrual Discrimination: School Health Nurse Program

                Nurses experienced/practicing following restrictions during menstruation. They worked in schools as School Health Nurse in Kavre, Lalitpur, Bhaktapur, Chitwan, Nuwakot and belong with Newar, Bramin, Tamang. 

Training on Dignified Menstruation for FCHVs

 

Secrete with Ba

 

सेक्रेटस विथ बा

साहिली छोरी पट्टिको नातिनी शर्मिला र नाती, शौरभ  छोरा तर्फबाट कि नातिनी एलिसा र बा काठमाडौँको भाडाको घरको बैठक कोठामा बसेर मोबाइलको फोटोहरु हेर्दै थिए | नातिनीहरू, नातीले पालैपालो फोटो जुम गर्दै के हो, किन यस्तै यस्तै प्रश्नहरु सोध्दै गएका थिए |

Celebration of first menstruation, Menarche

 

सिलौटो र डालोसंग दोस्ती

पौषको दोस्रो साता |

काठमाडौँको मुटु |

सिहं दरबारको पुर्बी गेट |

अरुहरुलाई देख्न त लुगा लगाएकै थिए | खै जाडो उस्तो हो कि मेरो ज्यान | जकेट, टोपी, जुत्ता सबै लगाएर नचिनिने जस्तै भएकी थिए | कतिले चिनेन पनि | चिनुन पनि कसरी | कोक्रो पनि लगाएको थिए | कोक्रो नलगाई पनि भएन,चीनमा कोरोना बढ्यो रे भनेर तर्साएका तर्साएकै थिए | पछाडीबाट चिन्न सकिने अबस्था नै थिएन | अगाडीबाट देख्नेले कम्तिमा आँखा पढेर चिने होलान | मोटो शिशा भित्र टलपल गरेका काला चम्किला गुच्चा |
कफी, चिया, हट लेमन आफै चिसिरहेको बेला तिनले जाडो भगाउलन भनेर आश गर्नु आफ्नो कपाल आफै भुताल्दै आफै रुनु जस्तै थियो | कतै  सिलौटोमा भएर त होईन भन्ने प्रश्नका छालहरू आउने जाने गरिरहेका थिए | सिलौटो गहिरो थियो | कुनै अडिटोरियममा राखिएका कुर्सिजस्ता थिए |ती कुर्सीहरू दुइ दर्जन भन्दा बढी चित र परिचित काला कोट धारीहरुले भरिए  | हेर्दाहेर्दै सिलौटो खचाखच भयो  | काला कोटधारिहरु हानथाप गरेर बोल्न थाले | मुटकी कसेर अघि सरेको देख्दा कतै लोहोरोले टपक्क टिपेर हान्ने हुन् कि, सिलौटो नै फ्याक्ने हुन् कि भन्ने डर पनि लाग्न थालेको थियो |

थोरै पाठेघर लिएर जन्मिएकाहरु |

तर देखाउन हो कि स्रदाले हो त्यही पाठेघरको नेतृत्व स्वीकारेका रहेछन बिगत एक बर्षदेखी |  आज भोलि पैसाको खेती गर्न मिल्छ, सजिलो हुन्छ पनि भन्छन नि पाठेघर भएका मान्छेलाई नेतृत्वमा उभ्यायो भने |

सुन्दा सुन्दा म थाकी सकेकी थिए | बोलु कि नबोलु जस्तो लागिरहेको थियो | बोलु मान्छे चिनेपनि मान्छेका ब्यबहार चिनेको छैन | बाहिर टेलिभिजन,रेडियोमा चिनेको भनेर भित्र के छ, कस्तो छ जान्न नसकिने | नबोलु भने ठाउ पाएर पनि बोलिन, पाठेघर लिएर जन्मेका मुन्छे केका हुत्तिले बोलुन ? के जानेर बोलुन भनेर कुरा काटिरहेका होलान भन्ने लागिरहेको थियो | ती पाठेघर नभएका मान्छेहरु मोबाइल खेलाईरहेका थिए | पर पर बसेका मानिसहरुसंग आँखा जुधाएर मोबाइल हेर्दै मुकुराईरहेका थिए | मलाई कता कता चिसो पस्यो | पाठेघर भएको मान्छेको नेतृत्व माथि प्रश्न गर्न मोर्चाबन्धि त गरिरहेका छैनन् ?

बकुल्लाको भिडमा हास झैँ हुन्छु कि भनेर मैले पनि मन नलागी नलागी मोबाइल झिकेर हेरे झैँ गरे | मोबाइल स्क्रोल गर्दैमा के पो देखिन्थ्यो र ? बाध्यात्मक भएर डाटा खोले |

खोल्नै नपाउदै पिलिक्क कालो रंगको टेक्स्ट देखियो अर्थात अनरिड संदेश आयो |

नमस्ते दिदी |

कता हुनुहुन्छ |

मैले जबाफ फर्काए – नमस्ते , नेपाल खाल्डोमा नै छु | अझै खासमा सिलौटोमा छु |

सन्देशले बेग समात्यो |

तपाइको फोन लागेन रे ? भरे एउटा कार्यक्रममा बोलाउन खोजेको |

मलाई भाउन्न भो | कति हेपेको ? भरेको कार्यक्रमलाई अहिले फोन |

अरुहरु आकाशमा तारा झैँ छरिएका थिए तर उज्याला थिए | म ती ताराहरुको बिचमा त थिए तर आफै निभेको महसुस गरिरहेको थिए |

फोन दिम ? कार्यक्रम आयोजकले नै फोन गर्नु हुन्छ ? तपाइलाई खोजिरहनु भएको छ |

एकमन त नाइँ भन्दिन मन थियो | भनिन | उनकी म दिदी बनिसकेकी थिए , नाता बहिनीको साथीबाट शुरु भएको आत्मियता |

कतै मेरो नै गलत सोचाई पो छ कि ? सिक्काको दुइ पाटा हुन्छ भन्ने अनि आफ्नै पाटो ठुलो, चम्किलो भनेर भनिहाल्छु कि भनेर आफुले आफैलाई रोके ?

मनलाई फकाएर, मस्तिस्कलाई लामो सास लिन सुझाए |

तिन पटक अघि बोलिरहेका बक्तालाई हेरेको नाटक गर्दै, टाउको तल माथि हल्लाएर के के कुरो बुझेको बहाना गरे |

अघि हेरेर मोबाइलमा हेर्दा अर्को संदेश पुगिसकेको रहेछ | म्याराथुन दौडको जितारु  झैँ |

छड्के नै सहि-चोरेर हेरे | अगाडी पनि हेरेको झैँ |

नभन्दै ....पानी पानी भए | पछुतो लाग्यो |

पहिलो पटक महिनावारी भएकी छोरीको लागि भेटघाट रे |

मुटु नै पग्लियो | अनि हल्लियो पनि | सिलौटोले मजाले हिर्कायो |ओखर फोरे झैँ एकै चोट, ड्याम्म |

सिलौटोमा मैले कसैलाई पनि देखिन | सबै सबै रातै देखे | सुलुलु बगेको रातो, तातो रगत | अनि पहिलो पटक रातो र तातो रगतले पोलेको, उब्जाएको खुशी, गर्ब, ग्लानी, डर सबै सबै मिश्रित अनुभूति | कता कता उडेर ४३ बर्ष अघि नै पो पुगे |म संगै सुनवलबाट समिर परियार, धादिंगबाट राधिका सापकोटा, पोखराबाट प्रदिस्ना सुबेदी अनि सानो भर्यांगबाट नातिनी सम्रिदी बस्ताकोटी | पहिलो पटकको  महिनावारीलाइ उत्सबको रुपमा मनाएका आशाका चम्किला नक्षत्रहरु | मेरा पैतालाका डोबहरू | मेरा सपनाका पाईलट | सबैलाई मैले आशिर्बाद दिए अनि उनीहरुका आमा, वा, हजुरआमा, दाई, दिदीलाई हृदयको गहिराईबाट राजकीय सम्मान |

मेसेंजरको सन्देशलाई छेक्दै, मोबाइलको स्क्रिन चमचम चम्कियो .....९८५१०३१७६१ साइलेन्स मोडको मोबाइल थियो तर मैले हल नै हल्लाइरहेको थिए |

तपाईहरु पी आइ एल गरेर यतिका कानुन बनाउन, सामाजिक न्यायको लागि योगदान गर्नेहरुले आजसम्म खै गरेको ? समाबेशी मात्र भनेर हुन्छ ? किन नगरेको ? प्रोजेक्ट भए मात्र गर्ने हो ? पाठेघर लिएर जन्मिएकाहरुको प्रणालीगत र लाक्षणिक असरको सम्बोधन नगरिकनै समाबेशी हुन्छ ?

संगै बसेका अर्का पाठेघर नभएका मित्रले डराई डराई भने – गर्न पर्ने चाही के हो म्याडम ?

१०५ ज्वरोले बर्बराए झैँ गर्दै मैले भने – काठमाडौँको घर घरमा महिनावारी बारेको चाही लैगिक हिंसा हैन, मानब अधिकारको हनन हैन ? तपाइको घरमा महिनावारी बारिदैन |कि देखिने गोठहरु नै चाहियो | सबै जात, स्थान, धर्ममा महिनावारी हुँदा नदेखिने गरि बार्ने चलन, महिनावारीमा भएको मौनता चाही  महिनावारी विभेद हैन ?

सिलौटोको पेट सुनसान भयो | सास फेरेको, मोबाइल स्क्रोल गरेको पनि सुनिन थाल्यो |

विभेद हो नि –त्यसैले हामीले सानो भेटघाट गर्नलाई निम्तो गर्न खोजेको म्याडम | हरेक घरले यो विभेदको बिरुद्द उभिन जरुरी छ त्यो पनि काठमाडौँबाट | तपाइलाई बिहान देखि खोजेको फोन नै लागेन | एक मधुर महिला आबाजले मलम लगाउन प्रयत्न गर्दै मलाई निमन्त्रणा गरिरहेको  थियो |

फुस्फुसाएको आवाजमा जबाफ दिए  – संजोगले म काठमाडौँ मात्र हैन, सिलौटोमा छु | लोहोरोले भेट्ने ठाउमा छु | आउछु | तर तडकभडक भने नगर्नुस है |

कालो कोटधारीहरुले मलाई नै नचिने पनि `मर्यादित महिनावारी’ अभियान सुनिरहेको, देखिरहेकोले र मेरा मर्यादित महिनावारीका किताब पढेकोले होला केहि थान फोटो नखिची हिड्न दियेनेन  |

आयोजक आफै ढिलो भएका थिए | शुरु शुरुमा आउने सबै मेरा लागि नौला थिए | उनीहरुका लागि पनि उस्तै | तर मैले म जन्मिएको, मैले बगाएको रातो रगत, शुद महिनावारीको रगतले सिन्चिएर सबैसित नाता गासे, `मर्यादित महिनावारी’ को  मित लगाए |

मित लगाउन हक्कानियेकाहरुले डालो भरिन भरिन खोज्यो | पत्रकार, अभियन्ता, बालिका, बालक अनि उनीहरुका साथी |

हामीलाई महिनावारीले जोडेको थियो | हामीलाई महिनावारीका कारणले यस पृथिबीमा जन्मन पाएकोमा गर्व थियो | त्यसैले हामी काख माथि काख गरेर बस्यौ | ठेलमठेलमा रमायौ |

शनिबारको दिन, साझ ५ बजे हामीले बिगुल फुक्यौ |पुर्बी गेटको दैलोमा उभिएर  सिहदरबारलाइ भुइचालोले थर्काए झैँ थरर हल्लाएर भन्यौ – संबिधानका दर्जनौ मौलिक अधिकारहरु महिनावारी विभेदले हनन भएको छ ? तिमीहरुले कुन धारा पढ़ेयौ ? न्याय नदिने धाराहरु हामीलाई चाहिदैन | सबैले पहिलो पटक महिनावारी भएकी प्रयत्न सिलवाललाइ ताली बजाएर संबिधानले घोषणा गरे झैँ, नेपालले पक्ष रास्ट्र भएर हस्ताक्षर गरेका दर्जनौ अन्तरास्ट्रिय मानब अधिकारका घोषणा पत्रमा लेखिएका अधिकार प्राप्तिको लागि बधाई दियौ | घर देखि नै मान्छे भएर अर्थात् मर्यादित भएर बाच्ने अनुकुलित बाताबरण सृजना गर्ने आमा बालाई धन्यबाद दियौ  |

घर पहिलो बिद्यालय, आमा बा पहिलो गुरु | प्रयत्नले मान्छे जन्माउने मात्र हैन डाह लाग्दो मान्छे बनाउने, घर पाइन् | अनि मान्छे बनाउने आमा बा |

धेरै आमा बाको आफ्ना छोरीहरुलाई मान्छे बनाउने धोको हुन्छ | प्रयास पनि गरेका हुन्छन तर सार्बजनिक जिबनमा खुल्न सक्दैनन् जसको बेफाइदा मान्छे बन्ने र बनाउने प्रक्रियमा नै त्रुटी हुन्छ | यशोदा र प्रकाशको जोडीले आफु मात्र जलेनन | दुनियालाई नै उज्यालो बनाए | भर्भाराउदो उज्यालो |

काठमाडौँको घर घर, चाहे नेवार होस् वा बाहुन वा कोहि महिनावारीसंग मौनता साध्ने, ज्ञान राख्न नचाहने, सस्कृतिको उपमा दिएर जोगाउन मरिहत्ते गर्ने सबै सबैलाई ४ घण्टा अघि पहिलो पटक महिनावारी भएकी छोरीलाई टिका, माला, केक खुवाएर झापड दिए | छोरीले बालाई र भाइलाई केक खुवाईन | छुन नहुने सबै छोईन | हेर्न नहुने सबै हेरिन | खान नहुने सबै खाईन | हिड्न नहुने सबै ठाउमा हिडीन |

सस्कृति चलायमान छ | सस्कृतिले जिबन सुलभ र सजिलो बनाउनु पर्छ | यशोधा र प्रकास, सुनवलबाट समिर परियार, धादिंगबाट राधिका सापकोटा, पोखराबाट प्रदिस्ना सुबेदी अनि सानो भर्यांगबाट सम्रिदी बस्ताकोटीको लाइनमा आएर जोडिए | अर्थात् हाम्रो नेपाली समाजमा सदियौ देखि जकडिएर रहेको महिनावारी विभेदलाई सिलौटोमा ओखर फोरे झैँ झराम्म फोरे अनि उठाएर डालोमा राखे |

सि.........सि.............सिटी बज्यो |

खान हुने कि नहुने, छुन हुने कि नहुने, हिड्न हुनेकी नहुने, देख्न हुने कि नहुने, देखिने कि नदेखिने सबै खाले महिनावारी विभेदलाई डालोबाट नगरपालिकाको गाडीले लिएर गयो | सबै दंग परेर परर ताली मारे | एक अर्कालाई अंगालो मारे | उफ्रिए | नाचे |

सिलौटोले भाउ दिएर भनी- देख्यौ, सदियौ देखिको ऐजेरु मैले पचक्कै लाएर फोरे नि | कसैले, केहि गरे पनि जोड्न सक्दैन अब |

सिलौटोले घमण्ड गरे जस्तो, ठुलो ठुलो कुरा गरे जस्तो लागेर डालो पनि ठुला ठुला गाजलु आँखा दाया बायाँ गर्दै बोली – तिमीले फोरेर यहि राखिरहेको भए फेरी सिंग जुरो पलाउथ्यो | फेरी के के बहानामा महिनावारी विभेद जस्ताको तस्तै हुन्थ्यो | मैले यी देखिनौ (पिध देखाउदै), घोप्ट्याएर, टक टकायेर फालिदिए |

मैले फोर्न सक्दैनथे तिमीले फोरेयौ | तिम्ले त्यतिका धेरै महिनावारी विभेद एकैचोटी फाल्न सक्दैनथ्यौ मैले फाले | तिमी र म दुवैले राम्रो काम गरौ | दुबैले मिलेर गरेकोले सजिलो पो भो | चाडो पनि |अनि सजिलै जित्यौ पनि |

सिलौटोलाई  डालोको कुरा खुब मन पर्यो | दुवैले जितेको उपलक्ष्यमा भेजिटेरियन मोमो खाए | अनि हिड्दै हिड्दै आ- आफ्नो घर गए | सिलौटो र डालोको सहकार्य देखेर म चकित परे | म पनि के कम ?

`मारियम मात्र हैन प्रयत्न पनि मान्छे भइ ,

मान्छे भई ‘

अब ...

सबै मान्छे हुन्छन,

सबै मान्छे हुन्छन ....

भन्दै गीत सबैसित गाउदै, नाच्दै थाकेपछि  सिलौटो र डालोलाई अगणित धन्यबाद दिएर साझ जाडोले सिउ सिउ गर्दै फर्के |

मेरो असफल आत्महत्याले मलाई मात्र मान्छे बनाएन सबै सबै पाठेघर लिएर जन्मिएकाहरुलाई  मान्छे बनायो |  मान्छे बनाई रहने छ | इतिहासको भास्य नै परिबर्तन गरेर | जुन अत्याबश्यक थियो |     

 

 

Scotland Cricket

 This is the response received from the Scotland Cricket team regards to Sandeep Lamichanne. Appreciated.

NHK, a public broadcaster in Japan.

 Responses to Imono Tatsuro, a reporter of NHK, a public broadcaster in Japan

Hi Imono, please find my answers also attached file herewith.

Menstrual Discrimination in Badikhel, Lalitpur

The total students were 27 who 19 girls, boys 8. Among them, 24 belonged with grade  and rest of them belonged with grade 9. Except two, all were belong with Pahari, indigenous community. 

Both girls and boys shared that they have been practicing menstrual restrictions at their home such as restricted for a single room for 7 days (not allow to see any male members, sun, mobility even within home etc.), not allow to enter or cook in kitchen, not allow to touch male members, performed any religious activities. Likewise, not allow to touch the plants, flowers, fruits during menstruation.

Menstrual Dignity is Life Long Process

This is the part of conversation in Karnali Utsav March 2021 and all about how does the menstrual dignity is urgent in our life cycle approach. Organizer will be preparing a proceeding report. I would prefer to share over here because it is public document already via facebook live, you tube. Here, the role of men for menstrual dignity, the socialization of menstrual discrimination and rights in our constitution are briefly discussed during my part of talk. Once again, thank you Karnali Utsav. 

राधा पौडेल

अभियन्ता, लेखक

वास्तवमा कर्णालीमा महिलाहरूको अवस्था मैले अठार–उन्नाइस वर्ष अगाडि जुन अवस्थामा देखेको थिएँ, त्यो अवस्थाबाट अलिकति सकारात्मक हिसाबले अगाडि बढेको देखिन्छ । राजनीतिमा, स्वास्थ्यमा, खानपानमा, सबै कुरामा, तर गमता जीको कुरा सुन्दा, डा.नवराज को  कुरा सुन्दै गर्दा कर्णालीमा महिला तथा बालबालिकाहरूको अवस्था जहाँको त्यहीँ छ भन्दा फरक पर्दैन, मैले अन्याय गर्दिन जस्तो मलाई लाग्छ । वास्तवमा के छ भने हामीले  महिनावारी बार्ने जुन अभ्यास छ, महिनावारी वा छाउ त पुरुषहरूको दाह्री जुँगा आएजस्तै महिलाहरूको महिनावारी हुने कुरा हो । यो प्राकृतिक कुरा हो । तर यो सँग जोडिएको सामाजिक, आर्थिक, राजनैतिक, वातावरणीय पक्षहरूलाई विश्लेषण नगरेका कारणहरूले गर्दा पेटमा बच्चा आएदेखि मृत्यु पर्यन्तसम्म छोरीहरूमाथि गरिने विभेदहरुको को मुख्य कारण नै महिनावारी बार्ने अभ्यास हो । त्यो अभ्यासका दृष्टिकोणले हेर्दाखेरि महिलाहरूको अवस्था पटक्कै सुध्रिएको छैन । अहिले खुसी लाग्छ, गमताजीले जुन अघि उदाहरण प्रस्तुत गर्नुभयो । आफूले बार्न छोड्नुभयो, त्यसपछि सङ्गठित रूपमा छोरीहरूलाई लैजानुभयो, र गोठ पनि भत्काउनुभयो | एउटा जुन प्रक्रियागत रूपमा अगाडि जानुभएको छ उहाँको कथा र मेरो कथाको सिलसिला  वा प्रकिर्या एउटै हो । भलै हामी दुइटा फरक जातमा, फरक परिवेशमा जन्मिएर, हुर्किएर काम गरेका व्यक्तिहरू हौ , तर हामीले काम गर्ने प्रक्रिया एउटै हो । यसो भन्दै गर्दाखेरि नेपाल सरकारले मर्यादित महिनावारीलाई आत्मसात् गरेर मस्यौदा नीति बनाउने, विभिन्न कार्यक्रमहरूमा समावेश गर्ने, अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा कार्यशाला गोष्ठी गरेर छाउपडीको देश होइन मर्यादित महिनावारीको देश हो भनेर अगाडि लैजानका लागि जुन खालको पहल गरेको छ, छाउपडी गोठमुक्त अभियान गर्दै मर्यादित महिनावारी प्रवर्द्धन गर्ने भनेर यही गएको २०७६ माघको ८ गते सङ्घीय, प्रदेश नगरपालिका, गाउँपालिका, सबै प्रमुखहरू रहेर प्रतिबद्धता गरेको ठाउँ पनि हो । तर एकातिर अक्षरहरूमा, संविधानमा, नीति नियमहरूमा, प्रतिबद्धताहरूमा, भाषणहरूमा महिलाहरूको सशक्तीकरण भएको छ, महिलाहरू मर्यादापूर्वक जिउन पाउने कुराको आवास  दिएको छ । तर वास्तविक जीवनमा हेर्ने हो भने सुकी बडाललाई लिएर हेर्नुपर्छ हामीले । उनी गरिबीका कारणले मात्रै मरेकी होइनन्, उनी रक्सी खाएको श्रीमानले कुटेर मात्रै मरेकी होइनन्, जुन त्यहाँभित्र रहेको छोरीहरू भनेको मानव नै होइनन् उनीहरू एउटा पशुसरह हो भन्ने जुन खालको सामाजिकीकरण छ, महिनावारी बार्ने कारणले गर्दा घरदेखि नै छोरा र छोरी बिचमा जनखालको छोरीहरूलाई शक्तिविहीन र छोराहरूलाई शक्तिशाली म जे पनि गर्न सक्छु, जे पनि गर्न हुन्छ भन्ने खालको जुन सामाजिकीकरण भएको छ त्यसको एउटा परिणाम हो । यसले हाम्रो राजनैतिक, आर्थिक, सामाजिक, स्वास्थ्य, शिक्षा, खानेपानी, सरसफाइ सबै तह र क्षेत्रमा अल्पकालीन र दीर्घकालीन दुवै रूपमा असर गरेको छ । 

मलाई दुई जना साथीहरूको कुराबाट के सापट लिन मन छ भने, हामीले गर्न बिर्सेको कुरा नै यही हो, आमा भन्दाखेरि अथवा महिला भन्दाखेरि हामीले महिनावारी भन्ने कुरै छुटायौँ । जबसम्म महिनावारी विभेदलाई सम्बोधन गर्न हामीले अभियान अथवा कुराकानी, वार्ता गर्दैनौँ, तबसम्म केही पनि परिवर्तन हुँदैन । उहाँले भन्नुभएको जस्तै आमालाई महिनावारी विभेदका कारणले गर्दा, एउटा उ पेटमा आएदेखि नै हेलाँ गर्न थालिएको छ, एउटा छोरी त हो नि यो यसले केही पनि गर्न सक्दैन ,यो दोस्रो दर्जाको व्यक्ति हो भन्ने खालको उसलाई मानवको हैसियतमै राखिएको छैन भने अर्कोतिर  महिनावारी भएकै कारणले गर्दा उसले जुन खालका खानेकुराहरू खान पाउनुपर्ने थियो त्यो खानेकुराहरू खानबाट नै उ विभेदमा पर्छ ।उसले  ५० प्रतिशत महिलाहरू कुपोषित भएको कारणले ५० प्रतिशत बच्चाहरू कुपोषित छन् भन्ने खालको जुन तथ्याङ्क पेस गर्नुभएको छ त्यो एकदम अन्तरसम्बन्धित हुन्छ । हामीले आज छाउको कुरा गर्दै गर्दा समावेशीको एजेन्डा राख्दिम न त, महिनावारीको कुरा गरम न कर्णालीमा राखिएको कार्यक्रम भएपछी,  हैन कुरा गर्दै गर्दा सरसफाइको कुरा पनि गर्दिए हुन्छ, भन्ने खालका खालको मानसिकताबाट ग्रसित भएको कारणले गर्दा महिलाहरू विभिन्न तह र क्षेत्रमा हिंसामा परेका हुन् । उहाले भन्नु भएको आत्म हत्याको कुरा, सुकी बडालको कुरा होस् वा उहाले स्कुल जान नपाएको कुरा होस् वा उहाले राजनीतिमा सहभागिता हुन् नपाएको कुरा होस् यो सबैको सम्बन्ध महिनाबारी बार्ने अभ्यास वा महिनाबारी विभेदसंग सम्बन्ध छ | जुन महिला महिनावारी भएको अवस्थामा भान्सामा बसेर कुराकानी गर्न सक्दैन, जुन महिलाले आफ्नो दाइ भाइ अथवा आमासँग सँगै बसेर खान सक्दैन उसको पहिलो संसद् भनेको भान्सा हो ।अथवा डाईनिग टेबल हो | संविधानमा ३३ प्रतिशत महिलाको सहभागिता लेखेको छ भनेर भन्दैमा संसद्मा गएर ३३ प्रतिशत महिला सहभागिता गराउन सकिन्छ? सकिँदैन । त्यहाँ गएर बोल्न सक्नुहुन्छ ? सक्नुहुन्न । तसर्थ सबभन्दा पहिला प्रश्न गर्न सिकाउने, आफ्नो बाउ, आमा,दाइ, भाइलाई प्रश्न गर्ने, चुनौती दिने थलो भनेको नै घर हो । आज नेपालमा १०० वटा हिंसा मध्य ९३ वटा हिंसा घरमा भएको छ । त्यो ९३ वटा हिंसामा ८२ वटा हिंसा चाहिँ आफ्नै घरपरिवारका व्यक्तिले गर्छन्, श्रीमान्, दाइ, भाइ, काका, हजुरबुवाले गरेका छन् । त्यो कुराबाट जबसम्म हामी टाढा भाग्न खोज्छौँ, तबसम्म उहाँहरू दुवै जनाले भनेका समस्याहरू समाधान गर्न सक्दैनौँ । सबैभन्दा पहिलो चाहे त्यो संसद् भन्नुहोस्, चाहे त्यो स्कुल वा विश्वविद्यालय भन्नुहोस् जे भने पनि घर हो । घरभित्रको शक्ति निर्माण प्रक्रियालाई हामीले भङ्ग गर्न सकेनौँ, शक्ति निर्माण प्रक्रिया भनेको छोरीहरूलाई शक्तिविहीन बनाउने र छोराहरूलाई बनाउने, जुन महिनावारी बार्ने चलन वा अभ्यास छ चाहे त्यो काठमाडौँको कुरा होस, चाहे धनी वा एकदमै पढेको परिवार, चाहे कर्णाली, सुदूरपश्चिम सबै ठाउँमा जुन खालको छोरीहरूप्रति गरिने फरक, शक्तिविहीन अथवा अमानवीय हिसाबले हेर्ने दृष्टिकोण छ, त्यो दृष्टिकोणलाई नफुटालेसम्म अर्थको ‘अ’ पनि जोडिँदैन आमाको ‘अ’ पनि जोडिँदैन । आमालाई सहानुभूतिका हिसाबले आमा एकदम राम्री हुन्छिन्, आमाको ममताबिना केही पनि हुँदैन भनेर कविता वा गीत गाएर मात्र केही पनि हुनेवाला छैन । किन सम्मानित राष्ट्रपति संस्थामाथि अमानवीय शब्दहरू बोलिए, संसद्मा महिलाहरू बोल्दाखेरि किन ट्याउँट्याउँ गर्छन् भन्ने शब्दहरू बोलिए ? किन महिलाहरूले फेसबुकमा विभिन्न कुराहरू लेख्दाखेरि बलात्कार गर्ने, मार्ने धम्कीहरू आउने गर्छन् ? ती सबैको पछाडि महिलाहरूलाई हेर्ने दृष्टिकोण कहाँबाट सिर्जित हुन्छ त भन्दा महिनावारी बार्ने अभ्यासबाट सिर्जित भएको हुन्छ । महिनावारी अशुद्ध हो, पाप हो, कुरा गर्नुहुँदैन, छोपछाप राख्नुपर्छ , लाज हो भन्ने एकातिर अज्ञानता अर्कोतिर मौनता र अर्कोतिर चाहिँ धर्म संस्कृतिसँग जोडेर दिइने डर, महिलाहरू आफैँमा पनि म सानो छु केही पनि गर्न सक्दिन भन्ने खालको कुराहरू स्थापित गराइदिने, र समाजले पनि थिचिरहने, थिचिरहने | थिची, थिचिरहने  । उहाकै भनाइ सापट लिने हो भने पनि आत्महत्या गर्ने कुरा पनि महिनाबारीसंग सम्बन्धित छ | उसले वा एउटा बच्चाले पाँच–छ वर्षको उमेरमा नै महिनावारीको बारेमा थाहा पाउँछ । आमाको, छिमेकी भाउजूको,  दिदीहरुको, काकीको व्यवहारबाट उनीहरूले महिनावारी बारेमा थाहा पाउछन | म ठुलो भए पछी महिनाबारी हुन्छु | महिनाबारी भएपछी महिनावारी यसरी बार्नुपर्छ, पचास साठीवटा महिनाबारी बार्नुपर्ने सुची उसले तयार गरिसकेको हुन्छ, मैले बोल्न हुँदैन, मैले यसरी सहनुपर्छ भनेर सिकाइएको हुन्छ । आफ्नो आमालाई प्रश्न नगर्ने छोरीले, आफ्नो दाइले चिमट्दा, धकेल्दाखेरि तिमीले मलाई राम्रो गरेनौ मलाई मन परेन भन्न नसक्ने छोरीले भोलि आफूले काम गर्दाखेरि अथवा स्कुलमा अथवा श्रीमानलाई चाहिँ मलाई यो मन पर्दैन अथवा यस्तो नगर, नाइँ भन्ने हामीले विकासी कुरा गरिराखेका छौँ, त्यो कुरा सम्भव छैन । प्रश्न गर्न सिकाउने, नाइँ भन्न सिकाउनेको अभ्यास घरबाटै गर्नुपर्छ तब मात्र सबै कुराको समाधान हुन्छ । सबै हिंसाहरूको मूल जरा भनेको नै महिनावारी विभेद हो त्यसमा सम्बोधन नगरीकन वा महिला भन्ने बित्तिकै महिनावारी आउँदैन भने त्यो सम्भव छैन । 

 

यो पृथ्वीमा महिनावारी सुरु भएको चार खरब वर्ष भयो , होमोस्यपियान्स अथवा चिम्पान्जीको पालादेखि महिनावारी यहाँ छ । त्यही महिनावारीको कारणले गर्दा अगाडि ड्यासमा बस्ने पुरुषहरु जो शक्ति लिएर बस्नुहुन्छ, महिनाबारीका कारण उंहाहरु जन्मिनुभएको हो, अथवा हाम्रो सम्मानित प्रधानमन्त्री पनि जन्मिनुभएको हो । सबै पुरुषहरूले म महिनावारीको कारणले यो पृथ्वीमा आएको हो भन्ने कुरा आत्मसात् गर्नुपर्‍यो पहिला, सबै पुरुषहरू कहीँ न कहीँ केही न केही रूपमा शक्तिमा हुनुहुन्छ, दिलभूषण पाठक जी यहाँ हुनुहुन्छ उहाँले कति पटक महिनावारीको कार्यक्रम चलाउनुभयो ? उहाँलाई प्रश्न गर्न चाहन्छु । योजना आयोगका सदस्य माननीय ज्यूहरू हुनुहुन्छ, उहाँहरूको कार्यक्रममा महिनावारीका लागि कस्ता कस्ता एकदम खास खास खालका कार्यक्रमहरू, योजनाहरू छन् ? कस्तो खालको योजना आएको छ ? यहाँ सबै टोपी लगाएर बस्नुभएको जुम्लाबाट आउनुभएको बा आमाहरू हुनुहुन्छ, यहाँ बस्ने भाइहरू, छोराहरू, प्रहरीहरू, तपाईँहरूले कहिले कहिले महिनावारीको बारेमा कुरा गर्नुहुन्छ ? महिनावारी हुँदाखेरि आमाहरूलाई, छोरीहरूलाई, दिदिहरुलाई  कसरी व्यवहार गर्नुभएको छ ? त्यहाँबाट सुरु गर्नुपर्छ । हामीलाई कसैको प्रोजेक्ट चाहिँदैन, कसैको कानुन चाहिँदैन, म कहाँबाट आएँ, यो पृथ्वीको अस्तित्व के मा रहेको छ ? भन्ने कुरा आत्मसात् गरेर , समस्या वा महिलाहरूमाथि हुने जति पनि समस्याको मूल कारण महिनावारी विभेद रहेछ त्यसको मूल व्यक्ति, कर्ता भनेको पुरुष रहेछौँ, अघि सयमा बयासी जना पुरुषहरू बाउ, काका, हजुरबुवा, दाइ, भाइ छन् नि, त्यस कारण म पुरुषले समाधान गर्नका लागि किन नेतृत्व नगर्ने भन्ने हिसाबले तपाईँहरू अगाडि आउनुभयो भने समाधान सम्भव छ भन्ने मलाई लाग्छ । जहिले पनि महिलाको अधिकारको कुरा गर्‍यो, महिनावारीको कुरा गर्‍यो भने महिलाहरू नै बोल्नुपर्छ महिलाहरू नै सचेत भएर आउनुपर्छ, महिलाहरू नै उस्तै हुन् भन्ने कुरा गरिन्छ, अघि अन्तिम प्रश्नमा गमता जीलाई सोधिएको छ कुनै पनि व्यक्ति, कुनै पनि अभियानकर्मी, राजनीतिकर्मी सबै कुरा जानेको हुन सक्दैन । लैङ्गिक विभेद भन्ने कुरा चौबिसै घण्टा, हरेक सेकेन्ड सकेन्डमा जकडिएर बसेको छ । हामीले अहिले भर्खर गरेको कुराकानी छलफल, उहाँले गर्न आँटेको जुन बामे सर्न आँटेको खालको अभ्यास गरिराख्नुभएको छ, सबै प्रश्नहरूको उत्तर दिन सक्ने सबै कुराहरूको रोल मोडल हुनसक्ने कोही पनि छैनौँ । हामी सबैले विगतलाई सिक्दै, समीक्षा गर्दै अगाडि बढ्न सकियो भने साँच्चीकै न्यायसङ्गत समाज सृजना गर्न सकिन्छ, ।मौरी भुनभुनाए जस्तो  वा मौरीको हुला आउदा के हुन्छ , भुँ ..भुँ ...भए जस्तै महिनाबारी ...महिनाबारी .....महिनाबारी ...कुरा गर्ने | घरमा, स्कुलमा, पुजामा सबै ठाउमा कुरा गर्न थालेपछी, हाम्रो संबिधानमा लेखिएका अधिकारहरु खाना, स्वास्थ्य, शिक्षा, मर्यादापुर्बक जिउन पाउने अधिकार, महिलाको प्रजनन हकको अधिकार लगायत सबै अधिकार प्राप्त गर्नको लागि महिनाबारीका बारेमा कुरा गर्नु जरुरी छ | संबिधान लागु गर्नका लागि हामीहरु यहाँ छौ,  हरेक मानिसले म ..म ,.. भनेर आफ्नो आफ्नो क्षेत्रबाट महिनाबारीका बारेमा कुरा गरिराख्यौँ र समस्या समाधान गर्ने प्रयास गरिराख्यौँ भने त्यो पक्कै पनि सम्भव छ । पुरुषहरू जन्मिँदै हिंस्रक भएर जन्मिएका होइनन्, सबै पुरुषहरू हिंस्रक हुँदैनन्, र असल पुरुषहरू धेरै भयो भने चाहिँ साँच्चिकै न्यायपूर्ण समाज सिर्जना गर्न सकिन्छ, घर सुरक्षित हुन्छ भन्ने लाग्छ । 

अहिले मलाई मेरो वा, भाइ, मेरो आफन्तहरु संग समस्या छ | तपाईहरुलाई देख्दा पनि डर लाग्छ |