Menstrual Leave : A form of Menstrual Discrimination imposed by state

 

महिनावारी बिदा: राज्यले गरेको महिनावारी विभेद

लुम्बिनी प्रदेश सभा सचिवालयले निजामतीले पाउने बिदा अन्तर्गत `महिनावारी बिदा’ घोषणा गरेपछि `महिनावारी बिदा’ राम्रो कि नराम्रो भन्ने बहसले सदियौ देखि लाज मानिएको, सार्बजनिक रुपमा बोल्न नसकिएको  `महिनावारी’ शब्दले सार्बजनिक वृतमा स्थान प्राप्त गरेको छ | तर  `महिनावारी बिदा’ ले `महिनावारी विभेद’लाई झन् बढावा गरेको छ, मलजल गरेको छ | अझ भनौ महिनावारी विभेदलाई राज्यका तर्फबाट सस्थागत गरेको छ | यसो भन्दै गर्दा महिनावारी बिदा चाहिन्छ भन्ने वा महिनावारीका समयमा गाह्रो हुने साथीहरुलाई चित्त दुख्नु, रिस उठ्नु स्वाभाविक नै हो | म बिशेष गरेर महिनावारी हुदै तथा  महिनावारी सुक्दै गर्दा र सुकिसकेपछी गम्भीर समस्या भोग्नेहरू प्रति समानुभुती राख्दै उहाहरु लगायत समष्टिमा `महिनावारी बिदा’  किन र कसरी विभेद हो भन्ने कुरा उल्लेख गर्ने अनुमति चाहन्छु |

Girl's Congress in Chandranagara Rural Municipality, Sarlahi, Jankapur 2023

June 17- Myself, Sudha Gurung from UK/Nepal and Abigal Lennox flew (15.25 PM via Budha Air) hto Janakpur for Lalbandhi. Flight was delayed about 45 minutes

Celebration of first menstruation, Menarche

 

सिलौटो र डालोसंग दोस्ती

पौषको दोस्रो साता |

काठमाडौँको मुटु |

सिहं दरबारको पुर्बी गेट |

अरुहरुलाई देख्न त लुगा लगाएकै थिए | खै जाडो उस्तो हो कि मेरो ज्यान | जकेट, टोपी, जुत्ता सबै लगाएर नचिनिने जस्तै भएकी थिए | कतिले चिनेन पनि | चिनुन पनि कसरी | कोक्रो पनि लगाएको थिए | कोक्रो नलगाई पनि भएन,चीनमा कोरोना बढ्यो रे भनेर तर्साएका तर्साएकै थिए | पछाडीबाट चिन्न सकिने अबस्था नै थिएन | अगाडीबाट देख्नेले कम्तिमा आँखा पढेर चिने होलान | मोटो शिशा भित्र टलपल गरेका काला चम्किला गुच्चा |
कफी, चिया, हट लेमन आफै चिसिरहेको बेला तिनले जाडो भगाउलन भनेर आश गर्नु आफ्नो कपाल आफै भुताल्दै आफै रुनु जस्तै थियो | कतै  सिलौटोमा भएर त होईन भन्ने प्रश्नका छालहरू आउने जाने गरिरहेका थिए | सिलौटो गहिरो थियो | कुनै अडिटोरियममा राखिएका कुर्सिजस्ता थिए |ती कुर्सीहरू दुइ दर्जन भन्दा बढी चित र परिचित काला कोट धारीहरुले भरिए  | हेर्दाहेर्दै सिलौटो खचाखच भयो  | काला कोटधारिहरु हानथाप गरेर बोल्न थाले | मुटकी कसेर अघि सरेको देख्दा कतै लोहोरोले टपक्क टिपेर हान्ने हुन् कि, सिलौटो नै फ्याक्ने हुन् कि भन्ने डर पनि लाग्न थालेको थियो |

थोरै पाठेघर लिएर जन्मिएकाहरु |

तर देखाउन हो कि स्रदाले हो त्यही पाठेघरको नेतृत्व स्वीकारेका रहेछन बिगत एक बर्षदेखी |  आज भोलि पैसाको खेती गर्न मिल्छ, सजिलो हुन्छ पनि भन्छन नि पाठेघर भएका मान्छेलाई नेतृत्वमा उभ्यायो भने |

सुन्दा सुन्दा म थाकी सकेकी थिए | बोलु कि नबोलु जस्तो लागिरहेको थियो | बोलु मान्छे चिनेपनि मान्छेका ब्यबहार चिनेको छैन | बाहिर टेलिभिजन,रेडियोमा चिनेको भनेर भित्र के छ, कस्तो छ जान्न नसकिने | नबोलु भने ठाउ पाएर पनि बोलिन, पाठेघर लिएर जन्मेका मुन्छे केका हुत्तिले बोलुन ? के जानेर बोलुन भनेर कुरा काटिरहेका होलान भन्ने लागिरहेको थियो | ती पाठेघर नभएका मान्छेहरु मोबाइल खेलाईरहेका थिए | पर पर बसेका मानिसहरुसंग आँखा जुधाएर मोबाइल हेर्दै मुकुराईरहेका थिए | मलाई कता कता चिसो पस्यो | पाठेघर भएको मान्छेको नेतृत्व माथि प्रश्न गर्न मोर्चाबन्धि त गरिरहेका छैनन् ?

बकुल्लाको भिडमा हास झैँ हुन्छु कि भनेर मैले पनि मन नलागी नलागी मोबाइल झिकेर हेरे झैँ गरे | मोबाइल स्क्रोल गर्दैमा के पो देखिन्थ्यो र ? बाध्यात्मक भएर डाटा खोले |

खोल्नै नपाउदै पिलिक्क कालो रंगको टेक्स्ट देखियो अर्थात अनरिड संदेश आयो |

नमस्ते दिदी |

कता हुनुहुन्छ |

मैले जबाफ फर्काए – नमस्ते , नेपाल खाल्डोमा नै छु | अझै खासमा सिलौटोमा छु |

सन्देशले बेग समात्यो |

तपाइको फोन लागेन रे ? भरे एउटा कार्यक्रममा बोलाउन खोजेको |

मलाई भाउन्न भो | कति हेपेको ? भरेको कार्यक्रमलाई अहिले फोन |

अरुहरु आकाशमा तारा झैँ छरिएका थिए तर उज्याला थिए | म ती ताराहरुको बिचमा त थिए तर आफै निभेको महसुस गरिरहेको थिए |

फोन दिम ? कार्यक्रम आयोजकले नै फोन गर्नु हुन्छ ? तपाइलाई खोजिरहनु भएको छ |

एकमन त नाइँ भन्दिन मन थियो | भनिन | उनकी म दिदी बनिसकेकी थिए , नाता बहिनीको साथीबाट शुरु भएको आत्मियता |

कतै मेरो नै गलत सोचाई पो छ कि ? सिक्काको दुइ पाटा हुन्छ भन्ने अनि आफ्नै पाटो ठुलो, चम्किलो भनेर भनिहाल्छु कि भनेर आफुले आफैलाई रोके ?

मनलाई फकाएर, मस्तिस्कलाई लामो सास लिन सुझाए |

तिन पटक अघि बोलिरहेका बक्तालाई हेरेको नाटक गर्दै, टाउको तल माथि हल्लाएर के के कुरो बुझेको बहाना गरे |

अघि हेरेर मोबाइलमा हेर्दा अर्को संदेश पुगिसकेको रहेछ | म्याराथुन दौडको जितारु  झैँ |

छड्के नै सहि-चोरेर हेरे | अगाडी पनि हेरेको झैँ |

नभन्दै ....पानी पानी भए | पछुतो लाग्यो |

पहिलो पटक महिनावारी भएकी छोरीको लागि भेटघाट रे |

मुटु नै पग्लियो | अनि हल्लियो पनि | सिलौटोले मजाले हिर्कायो |ओखर फोरे झैँ एकै चोट, ड्याम्म |

सिलौटोमा मैले कसैलाई पनि देखिन | सबै सबै रातै देखे | सुलुलु बगेको रातो, तातो रगत | अनि पहिलो पटक रातो र तातो रगतले पोलेको, उब्जाएको खुशी, गर्ब, ग्लानी, डर सबै सबै मिश्रित अनुभूति | कता कता उडेर ४३ बर्ष अघि नै पो पुगे |म संगै सुनवलबाट समिर परियार, धादिंगबाट राधिका सापकोटा, पोखराबाट प्रदिस्ना सुबेदी अनि सानो भर्यांगबाट नातिनी सम्रिदी बस्ताकोटी | पहिलो पटकको  महिनावारीलाइ उत्सबको रुपमा मनाएका आशाका चम्किला नक्षत्रहरु | मेरा पैतालाका डोबहरू | मेरा सपनाका पाईलट | सबैलाई मैले आशिर्बाद दिए अनि उनीहरुका आमा, वा, हजुरआमा, दाई, दिदीलाई हृदयको गहिराईबाट राजकीय सम्मान |

मेसेंजरको सन्देशलाई छेक्दै, मोबाइलको स्क्रिन चमचम चम्कियो .....९८५१०३१७६१ साइलेन्स मोडको मोबाइल थियो तर मैले हल नै हल्लाइरहेको थिए |

तपाईहरु पी आइ एल गरेर यतिका कानुन बनाउन, सामाजिक न्यायको लागि योगदान गर्नेहरुले आजसम्म खै गरेको ? समाबेशी मात्र भनेर हुन्छ ? किन नगरेको ? प्रोजेक्ट भए मात्र गर्ने हो ? पाठेघर लिएर जन्मिएकाहरुको प्रणालीगत र लाक्षणिक असरको सम्बोधन नगरिकनै समाबेशी हुन्छ ?

संगै बसेका अर्का पाठेघर नभएका मित्रले डराई डराई भने – गर्न पर्ने चाही के हो म्याडम ?

१०५ ज्वरोले बर्बराए झैँ गर्दै मैले भने – काठमाडौँको घर घरमा महिनावारी बारेको चाही लैगिक हिंसा हैन, मानब अधिकारको हनन हैन ? तपाइको घरमा महिनावारी बारिदैन |कि देखिने गोठहरु नै चाहियो | सबै जात, स्थान, धर्ममा महिनावारी हुँदा नदेखिने गरि बार्ने चलन, महिनावारीमा भएको मौनता चाही  महिनावारी विभेद हैन ?

सिलौटोको पेट सुनसान भयो | सास फेरेको, मोबाइल स्क्रोल गरेको पनि सुनिन थाल्यो |

विभेद हो नि –त्यसैले हामीले सानो भेटघाट गर्नलाई निम्तो गर्न खोजेको म्याडम | हरेक घरले यो विभेदको बिरुद्द उभिन जरुरी छ त्यो पनि काठमाडौँबाट | तपाइलाई बिहान देखि खोजेको फोन नै लागेन | एक मधुर महिला आबाजले मलम लगाउन प्रयत्न गर्दै मलाई निमन्त्रणा गरिरहेको  थियो |

फुस्फुसाएको आवाजमा जबाफ दिए  – संजोगले म काठमाडौँ मात्र हैन, सिलौटोमा छु | लोहोरोले भेट्ने ठाउमा छु | आउछु | तर तडकभडक भने नगर्नुस है |

कालो कोटधारीहरुले मलाई नै नचिने पनि `मर्यादित महिनावारी’ अभियान सुनिरहेको, देखिरहेकोले र मेरा मर्यादित महिनावारीका किताब पढेकोले होला केहि थान फोटो नखिची हिड्न दियेनेन  |

आयोजक आफै ढिलो भएका थिए | शुरु शुरुमा आउने सबै मेरा लागि नौला थिए | उनीहरुका लागि पनि उस्तै | तर मैले म जन्मिएको, मैले बगाएको रातो रगत, शुद महिनावारीको रगतले सिन्चिएर सबैसित नाता गासे, `मर्यादित महिनावारी’ को  मित लगाए |

मित लगाउन हक्कानियेकाहरुले डालो भरिन भरिन खोज्यो | पत्रकार, अभियन्ता, बालिका, बालक अनि उनीहरुका साथी |

हामीलाई महिनावारीले जोडेको थियो | हामीलाई महिनावारीका कारणले यस पृथिबीमा जन्मन पाएकोमा गर्व थियो | त्यसैले हामी काख माथि काख गरेर बस्यौ | ठेलमठेलमा रमायौ |

शनिबारको दिन, साझ ५ बजे हामीले बिगुल फुक्यौ |पुर्बी गेटको दैलोमा उभिएर  सिहदरबारलाइ भुइचालोले थर्काए झैँ थरर हल्लाएर भन्यौ – संबिधानका दर्जनौ मौलिक अधिकारहरु महिनावारी विभेदले हनन भएको छ ? तिमीहरुले कुन धारा पढ़ेयौ ? न्याय नदिने धाराहरु हामीलाई चाहिदैन | सबैले पहिलो पटक महिनावारी भएकी प्रयत्न सिलवाललाइ ताली बजाएर संबिधानले घोषणा गरे झैँ, नेपालले पक्ष रास्ट्र भएर हस्ताक्षर गरेका दर्जनौ अन्तरास्ट्रिय मानब अधिकारका घोषणा पत्रमा लेखिएका अधिकार प्राप्तिको लागि बधाई दियौ | घर देखि नै मान्छे भएर अर्थात् मर्यादित भएर बाच्ने अनुकुलित बाताबरण सृजना गर्ने आमा बालाई धन्यबाद दियौ  |

घर पहिलो बिद्यालय, आमा बा पहिलो गुरु | प्रयत्नले मान्छे जन्माउने मात्र हैन डाह लाग्दो मान्छे बनाउने, घर पाइन् | अनि मान्छे बनाउने आमा बा |

धेरै आमा बाको आफ्ना छोरीहरुलाई मान्छे बनाउने धोको हुन्छ | प्रयास पनि गरेका हुन्छन तर सार्बजनिक जिबनमा खुल्न सक्दैनन् जसको बेफाइदा मान्छे बन्ने र बनाउने प्रक्रियमा नै त्रुटी हुन्छ | यशोदा र प्रकाशको जोडीले आफु मात्र जलेनन | दुनियालाई नै उज्यालो बनाए | भर्भाराउदो उज्यालो |

काठमाडौँको घर घर, चाहे नेवार होस् वा बाहुन वा कोहि महिनावारीसंग मौनता साध्ने, ज्ञान राख्न नचाहने, सस्कृतिको उपमा दिएर जोगाउन मरिहत्ते गर्ने सबै सबैलाई ४ घण्टा अघि पहिलो पटक महिनावारी भएकी छोरीलाई टिका, माला, केक खुवाएर झापड दिए | छोरीले बालाई र भाइलाई केक खुवाईन | छुन नहुने सबै छोईन | हेर्न नहुने सबै हेरिन | खान नहुने सबै खाईन | हिड्न नहुने सबै ठाउमा हिडीन |

सस्कृति चलायमान छ | सस्कृतिले जिबन सुलभ र सजिलो बनाउनु पर्छ | यशोधा र प्रकास, सुनवलबाट समिर परियार, धादिंगबाट राधिका सापकोटा, पोखराबाट प्रदिस्ना सुबेदी अनि सानो भर्यांगबाट सम्रिदी बस्ताकोटीको लाइनमा आएर जोडिए | अर्थात् हाम्रो नेपाली समाजमा सदियौ देखि जकडिएर रहेको महिनावारी विभेदलाई सिलौटोमा ओखर फोरे झैँ झराम्म फोरे अनि उठाएर डालोमा राखे |

सि.........सि.............सिटी बज्यो |

खान हुने कि नहुने, छुन हुने कि नहुने, हिड्न हुनेकी नहुने, देख्न हुने कि नहुने, देखिने कि नदेखिने सबै खाले महिनावारी विभेदलाई डालोबाट नगरपालिकाको गाडीले लिएर गयो | सबै दंग परेर परर ताली मारे | एक अर्कालाई अंगालो मारे | उफ्रिए | नाचे |

सिलौटोले भाउ दिएर भनी- देख्यौ, सदियौ देखिको ऐजेरु मैले पचक्कै लाएर फोरे नि | कसैले, केहि गरे पनि जोड्न सक्दैन अब |

सिलौटोले घमण्ड गरे जस्तो, ठुलो ठुलो कुरा गरे जस्तो लागेर डालो पनि ठुला ठुला गाजलु आँखा दाया बायाँ गर्दै बोली – तिमीले फोरेर यहि राखिरहेको भए फेरी सिंग जुरो पलाउथ्यो | फेरी के के बहानामा महिनावारी विभेद जस्ताको तस्तै हुन्थ्यो | मैले यी देखिनौ (पिध देखाउदै), घोप्ट्याएर, टक टकायेर फालिदिए |

मैले फोर्न सक्दैनथे तिमीले फोरेयौ | तिम्ले त्यतिका धेरै महिनावारी विभेद एकैचोटी फाल्न सक्दैनथ्यौ मैले फाले | तिमी र म दुवैले राम्रो काम गरौ | दुबैले मिलेर गरेकोले सजिलो पो भो | चाडो पनि |अनि सजिलै जित्यौ पनि |

सिलौटोलाई  डालोको कुरा खुब मन पर्यो | दुवैले जितेको उपलक्ष्यमा भेजिटेरियन मोमो खाए | अनि हिड्दै हिड्दै आ- आफ्नो घर गए | सिलौटो र डालोको सहकार्य देखेर म चकित परे | म पनि के कम ?

`मारियम मात्र हैन प्रयत्न पनि मान्छे भइ ,

मान्छे भई ‘

अब ...

सबै मान्छे हुन्छन,

सबै मान्छे हुन्छन ....

भन्दै गीत सबैसित गाउदै, नाच्दै थाकेपछि  सिलौटो र डालोलाई अगणित धन्यबाद दिएर साझ जाडोले सिउ सिउ गर्दै फर्के |

मेरो असफल आत्महत्याले मलाई मात्र मान्छे बनाएन सबै सबै पाठेघर लिएर जन्मिएकाहरुलाई  मान्छे बनायो |  मान्छे बनाई रहने छ | इतिहासको भास्य नै परिबर्तन गरेर | जुन अत्याबश्यक थियो |     

 

 

NHK, a public broadcaster in Japan.

 Responses to Imono Tatsuro, a reporter of NHK, a public broadcaster in Japan

Hi Imono, please find my answers also attached file herewith.

Key Note Speech: Period Pandemics

 Key Note Speech

·       Namaste, good evening friends

·       Its my great pleasure to be with you all.

·       Thank you so much for the opportunity.  

·   I have so many stories to share, let me share a story why do I dedicate my life for Dignified Menstruation today.  

It started 40 years ago. I knew menstrual blood as an impure, dirty, and contaminated fluid from my mother, and not only observed dozens of menstrual restrictions among my three sisters but also noticed that they were treated as powerless beings, inferior, disadvantaged, and weak. I was shocked and deeply traumatized. I did not like to live as a girl child so I attempted suicide. Unfortunately I failed, and fortunately I am speaking with you all now. The story continued.

#DignifiedMenstruation to #SchoolHelathNurse, coming from Chitwan, Dolakha, Kavre, Dolpa, Salyan

Asked to write their first menstrual experience in five minutes without letting their name. 

Common Practice : First sharing to mother, sister, friends

Chitwan

·       Feeling discomfort

·       Feeling cry,

·       Nervous at first

·       Missing mother a lot

·       Don’t know about menstruation and management

·       Mother asked to hide in separate and dark room

·       Brought me at paternal aunt’s house

·       Feeling lower abdominal pain

·       Used cloth pad

·       Not allow to see even sunlight

·       Separated for five to seven days

·       Not allow to enter in to Kitchen and temple even now  

·        

Kavre:

·       Cried

·       Mother explained it and asked to use cloth pad

·       Pain –lower abdomen

·       Use cloth pad

·       Embarrassed to wash and dry the cloth pad

·       Not allow to see father and brother

·       Not allow to go anywhere

Dolakha:

·       Not allow to see father

·       Restricted for five days

·       Use cloth pad

Dolpa:

·       Don’t use anything for first three months due to ignorance. Later use the handkerchief

 

Salyan

·       Stay in separate room

Use hankerchief

Menstrual Discrimination Is In Madhesh: Rautahat, Saptari, Dhanusha

Participants described the various forms of menstrual discrimination at their family, community and school. All of them do not know about the menstruation before having menstruation therefore most of them cried, afraid, feeling afraid, unhappy born as girl, wanted to die, feeling of dying when they have first menstruation. They also do not like to share or talk about menstruation in front of the male family members such as brothers, father, grand and father. They do not like to let their neighbor to know about the menstruation because they afraid for teasing and other harassment.

Menstrual Discrimination Among the School Health Nurses from Rasuwa and Nuwakot

Menstrual Discrimination Among the School Health Nurses from Rasuwa and Nuwakot

Democracy and Menstrual Discrimination

 

लोकतन्त्र र महिनावारी विभेद

`पुडो सरेकी छ’ मैले मेरो बाको मुखबाट पहिलो पटक सुनेको महिनावारीलाइ सम्बोधन गर्न प्रयोग भएको शब्द हो | आमाले भने `पन्छिए’ भन्ने शब्द प्रयोग गर्नुहुन्थ्यो | समयचक्रसंगै यसका बिभिन्न नामहरु बिसेषगरी नेपाली भाषामा थाहा पाउदै गईयो जस्तो बाहिर सरेको, पण्डितनि भएको, माइत गएको, महारानी भएको, कमिनी भएको, दमिनी भएको, छुई, छाउ, रजस्वाला, मासिकधर्म, रक्तस्राब, महिनावारी, छाउपडी, छाउ, पड्किएको, फुटेको, फड्केको, कागले ठुगेको, जुकाले टोकेको, बाहुनी भएको आदि | यदि ठाउँ, सम्प्रदाय आदिको आधारमा खोज्दै जाने हो भने यसको सुची लामो हुनेछ | महिलाहरुको योनिबाट प्राकृतिक अनिबार्य प्रक्रियाका रुपमा, निश्चित समय भएपछी आउने शुद्ध रगतलाइ प्रयोग भएका शब्दहरुको आ-आफ्नै सास्कृतिक, भौगोलिक र  एतिहासिक परिवेशमा अर्थ र मान्यताहरु भएतापनि साझा कुरा भनेको महिला फोहोरी, अपबित्र, कमजोर हो | अझ गहिरिएर हेर्ने हो भने `शक्तिविहीन’, अबस्था हो | रगत फोहोर हुन्छ नि भन्ने सामान्य तर्क समाजमा देखिएता पनि यो राजनैतिक शक्ति निर्माण गर्ने मुख्य सूचक हो | हाम्रो पहिलो एकाई संसद भान्सामा महिनावारी भएको व्यक्तिको सहभागिता निषेध छ | सहभागिता मात्रै हैन हेर्न, देख्न, पवित्र मानिएका मानिसहरु हिडेको बाटो हिड्न निषेध छ | त्यो निषेध गोरेटो हो भन्ने लाग्छ तर गोरेटो त् हुँदै नै हो गोरेटो जिन्दगीको/ करियरको पनि हो | पुरुष हिडेको हरेक गोरेटो हिड्न बन्देज थियो | बन्देज छ |अप्ठेरो छ | त्यसैले राज्य, नागरिक समाजका सबै संयन्त्र लागेर ती गोरेटाका काँडे तारहरु, उल्झनहरु पन्छाउन लागि परेको छ | यो पहल निरन्तर छ | निरन्तर रहिरहनेछ | यो निरन्तरता सामजिक न्याय तथा सामाजिक रुपान्तरण, बैज्ञानिक, अग्रगमनका पक्षमा, लोकतन्त्रका पक्षमा हुनुपर्छ |  हरेक व्यक्ति र संस्था जो लोकतन्त्रमा बिस्वाश गर्छ त्यो उसको दायित्व हो/हुनपर्छ |  

Are youths really ignore the menstruation? के युवाले बिर्सिएकै हो त–महिनाबारी ?

युवा-१६ -४० बर्ष उमेर समूह | बनबाट बाघ समातेर ल्याउने आँट र साहस | रास्ट्र निर्माणको धरोहर | समृद नेपालको आशा र भरोसा | नेपालको इतिहासमा युवाको योगदान जानी नजानी, प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष, संगठित असंगठित जुन सुकै दृष्टिकोणले मनग्य थियो र रहनेछ वा रहनुपर्छ | युवाले शिक्षा, स्वास्थ्य, बाताबरण, सुरक्षा, रोजगार, राजनीति, उद्दम, कला, साहित्य, पर्यटन, बिज्ञान आदि सबैतिर युवाको उपस्थिति रहेको छ | भलै युवाहरुले नीतिगत, पारिबारिक, सामाजिक सहयोग वा सहजीकरण सोचेजस्तो नपाएको होस् | यो पृथिबीमा मानिसहरु कसरी बने होलान, यहासम्म कसरी आइपुगे होलान भनेर घोत्लिदै जाने हो भने सृष्टिको शुरुवातका लागि महिनाबारी एक अनिबार्य जैविक शर्त हो | होमो स्यपियेन्स वा चिम्पान्जी वा ४ खर्ब बर्षदेखि महिनाबारी अस्तित्वमा छ | महिनाबारीका कारण यो बिज्ञान वा राजनीति, वा यो सभ्यता अघि बढीरहेको कुरामा दुइमत छैन | महिनाबारी प्राकृतिक प्रकिर्या हो भने महिनाबारी हुँदा के के छुने, के के नछुने, के के खाने, केके नखाने, कहाँ कहाँ जान हुने, कहाँ कहाँ जान नहुने आदि कुरा वा अभ्यास वा चलन भने समाजले बनाएको हो | नेपालको हकमा यस्ता अभ्यास झन्डै ५० भन्दा बढी छन् | ब्याख्या फरक फरक भएता पनि महिनाबारी बार्ने अभ्यास नेपालमा पनि सबै जात, धर्म, क्षेत्र, बर्गमा प्रचलनमा छ | यस्ता अभ्यास कतै धर्मको नाममा, कतै सस्कृती, कतै चलन वा परम्परा, कतै गौरब, कतै गरिबी, कतै के का नाममा अस्तित्वमा छ | ती अभ्यासहरु कतै देखिन्छन, कतै देखिदैनन | कतै सुची लामो छ, कतै छोटो छ | कतै नीजी जिबनमा देखिन्छन र सार्बजनिक जिबनमा देखिदैनन भने कतै सार्बजनिक जिबनमा देखिदैन्छन, नीजी जिबनमा देखिछन् |त्यस्तै यसको नामकरण पनि फरक फरक छ जस्तो पर सरेको, बाहिर सरेको, पन्छेको, महिनाबारी, रजस्वला, कामी भएको, पण्डितनी, महारानी भएको, स्यालले टोकेको, माइत गएको, छुइ, छाउपडी, छाउ, पाखा सरेको, मिन्स भएको आदि | चाहे जे सुकै नाम होस्, जस्तो सुकै अभ्यास होस्, चाहे पुजा नगर्ने, भान्सामा नजाने मात्रै बारेको होस् वा दर्जन नै बारेको होस् जे जे गरेपनि, जेको बहानामा गरेपनि, यसको अन्तरनिहीत कारण भनेको महिनाबारीको रगतलाई अशुद वा फोहोर मान्नु हो र महिनाबारी भएको व्यक्तिलाई नियमित गरिरहेको क्रियाकलापबाट `छुटाउनु’ हो | नियमित गतिविधिबाट फरक छुट्टाउने बितिकै त्यो महिनाबारी बारेको अवस्था हो | जुन नेपालको संबिधानमा प्रत्याभूत गरेका मौलिक हकहरु जस्तो सम्मानपुर्बक जिउने, स्वास्थ्य,शिक्षा, बाताबरण, सहभागिता, छुवाछुत बिरुदको, बाल अधिकार, आदि अधिकारहरु हनन भएको अबस्था हो | मानब अधिकारको हनन भएको अवस्था हो | नेपाल सरकारले पक्ष राष्ट्र भएर हस्ताक्षर गरेका दर्जनौ सन्धि महासन्धिको विपरीत अभ्यास हो | जस्तो महिनाबारी भएको बेला भोक लागेको बेला आफै भान्सामा पसेर, मन लागेको खानेकुरा पहिले झैँ खान नपाउने अबस्थामा खानाको अधिकारको हनन भयो | भान्सामा जान नपाउने वा निश्चित ठाउमा मात्र जान पाउने हुँदा स्वतन्त्रताको अधिकार हनन भयो | भान्सामा वा बैठक कोठामा आमा बा भाई बहिनी संगसंगै बसेर गफ गर्न नपाउने वा खान नपाउने सहभागिता हुन् पाउने अधिकारको हनन भयो | सहभागिता राजनीतिक अधिकार हो | अझै स्पस्टसंग भन्ने हो भने भान्सा पहिलो संसद भबन हो वा शान्ति बार्ताको टेबल हो जहाँ महिनाबारी भएका बेला सहभागिता बान्छनीय छ | `महिनाबारी विभेद‘ (महिनाबारी निषेध, लाज, दुर्ब्यबहार, चोटपटक, खानेकुरा, ठाउँ आदिको पहुच र उपयोगमा नियन्त्रण, बलात्कार, धुँवा वा जाडोले निस्सासिनु आदि) लाई मानब अधिकारको हनन भैरहेको अवस्थाका रुपमा आत्मसाथ नगर्नु, वा महिनाबारीसंग जोडिएको `जटिलता’ र `बहुमुखी’ अभ्यासलाई अबमुल्यन गर्नु, युवाहरुको दायित्व महशुस नगर्नु युवाहरुले बिर्सेको सबाल हो भनेर भन्न हिचकिचाउनु पर्दैन | युवाहरुको राजनीतिमा अर्थपूर्ण सहभागिताका लागि घरपरिबारका सदस्यसंग संगै बसेर बहस गर्न सक्ने, बाआमालाई प्रश्न गर्न सक्ने, स्थिति भए मात्र सम्भब छ | तसर्थ युवाहरुले परम्परागत रुपमा गरिदै आएको भूमिका भन्दा अलिक फराकिलो, गहिरो, बैज्ञानिक भूमिका अग्रगामी रुपले चाल्नु पर्ने देखिन्छ | नेपालको मात्रै हैन संसारकै आधा जनसंख्या महिलाको छ, जुन जीवनको करीब ८ बर्ष महिनाबारी हुन्छन तर महिनाबारीसंग जोडिएको सोच, व्यवहार वा अभ्यासले अल्पकालीन र दीर्घकालीन रुपमा महिलाको जीवनचक्र सहित सिंगो समाजलाई असर पारेको हुन्छ | पेटमा बच्चा आएदेखि लिंग पहिचान गरेर गर्भपतन गर्नुदेखी, छोराछोरी हुर्काउने तरीका, प्राइभेट कि सार्बजनिक बिधालय, महिनाबारी बार्ने, बिबाह गर्ने, बच्चा पाउने, हुर्काउने, रजनोबृति, पाठेघर, स्तनको क्यान्सर आदि महिनाबारिसंग सम्बन्धित हुन्छ | तर हामीहरु महिनाबारी विभेदको कुरा गर्दा मात्र रगत बगेका दिनहरुलाई र ती दिनहरुमा देखिने खालका विभेदलाई मात्र संकेत गर्दछौ र भन्दछौ कि महिनाबारी सरसफाईको बिषय हो, यो नीजी बिषय हो, यो महिलाहरुको मात्र बिषय हो, यो गरिबहरुको बिषय हो, यो नपढेकाहरुको बिषय हो, यो गाउँमा बस्नेहरुको बिषय हो, यो छाउपडीको बिषय हो आदि आदि | महिनाबारी विभेदको पछाडी `शक्ति’ को मुख्य भूमिका छ | अर्थात् महिनाबारीले अदृश्य रुपमा बच्चा बेलादेखि नै दुवै महिला र पुरुष बिचको फरकका साथै शक्तिको निर्माण र विनिर्माण गर्दछ जुन एकदमै बलियो वा जकडिएको हुन्छ | लोकतन्त्रिक समाजको आजको युवाले समाजमा अदृश्य रुपमा सामाजिकीकरण भैरहेको `शक्ति निर्माण’ प्रकृयालाई बिस्लेषण गर्दै राजनैतिक, बाताबरनिय, आर्थिक, स्वास्थ्य, शिक्षा, दिगो बिकासकाका आयामहरूमा गम्भीर चर्चा, अध्ययन, अनुसन्धान गर्दै नीतिगत सम्बोधन गर्न युवाले बिर्सिएको हो भनेर भन्दा अतियुक्ति नहोला| स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले महिनाबारी विभेदले देशको स्वास्थ्यका बिभिन्न आयामहरूमा गम्भीर प्रभाब पारेको हुन्छ | सबै भन्दा डर लाग्दो मानसिक स्वास्थ्य हो जुन युवा हुनु पुर्ब नै देखिन्छ | करीब ६-१२ बर्ष भित्र, बालक बालिका दुबैले महिनाबारी विभेद आमा, दिदी, सानिमा आदिबाट केहि न केहि गर्न हुने र नहुने अभ्यासहरु केहि न केहि रुपमा आत्मसाथ गर्छन र आफ्नो सोचको बिकाश गर्दछन | बालकहरुले आफुलाई `शक्तिशाली’ महशुस गर्ने बिस्तारै शक्तिको दुरुपयोग गर्न थाल्ने वा घरमा दिदी बहिनी, आमा बालाई नटेर्ने, आफ्नो मनोमानी गर्ने हुन्छ भने बालिकाहरु भने `शक्तिविहीन’ महशुस गर्ने, बोल्न डराउने वा सहने आदि सोचको विकास हुन्छ | बालिका बेलादेखि नै, घरबाट नै हिंसा सहने बानीको विकास हुन्छ | यहानेर विशेषगरी मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्न जान्छ | जन्मिदै पुरुषहरु बदमास जन्मिएका हैनन्, हाम्रो समाजमा भएको महिनाबारी प्रतिको मौनताका कारण बालकहरूले महिनाबारीका कारण आफु जन्मिएको कुरा बुझ्न नसक्नु र महिलाहरुले महिनाबारीका कारण यो सृष्टि बचाउने गौरवपूर्ण कार्यको जिम्मा पाएको सामान्य भन्दा सामान्य तथ्य बुझ्न र बुझाउन नसकेको कारण महिनाबारीलाई हानिकारक अभ्यास अन्तर्गत राखेर ब्याख्या गर्नु नै पहिलो त्रुटी भएको छ | कुनै बिशेष जात, क्षेत्र, वा समुहमा बिध्यमान अभ्यास पो हानिकारक अभ्यास हुन् सक्छ | महिनाबारी नेपालमा मात्र नभई संसार भरका महिलाहरु, ट्रान्सम्यान, क्यीर हरुमा हुने प्रकिया हो भने महिनाबारी विभेद संसार भर नै केहि न केहि, कुनै न कुनै माध्यमबाट चली आएको अबस्थामा पश्चिम नेपालका केहि जिल्लामा देखिएका गोठ वा घटनालाई लिएर महिनाबारी अभ्यासको जटिलता वा राजनैतिक, सामाजिक, आर्थिक, बाताबरनीय आदि आयामहरू संगको नकारात्मक असरको नजर अन्दाज गरिएको अवस्था छ | युबाहरु जुन देशको आशा र भरोशा हुन् उनीहरु जता हावा चल्यो उतै हल्लिने भन्दा पनि अनुसन्धानले के भन्छ, विज्ञानले के भन्छ, समाजको वास्तविक धरातल माथि आलोचनात्मक चेतका साथ संस्थाको मिशन र अभियान छेडन ढिलो गरिनु हुन्न | हाम्रो समाजमा देखिएका बिद्यालय छोड्नु, चाडो बिबाह गर्नु, आत्महत्या गर्नु जस्ता समस्याहरु महिनाबारी विभेदसंग जोडिएका कुराहरु हुन् जुन अनुसन्धानले देखाइसकेका छन् | जहाँ जहाँ महिनाबारीका बारेमा मौनता छ, जहाँ जहाँ महिनाबारीका बारेमा बहस, छलफल कम छ त्यहाँ त्यहा चाडो बिबाह धेरै, महिला माथि हिंसा धेरै छ | महिनाबारीका बारेमा कुरा छलफल गर्नु भनेको आफ्नो यो यो जगतको अस्तित्वलाई बुझ्नु पनि हो | महिनाबारी स्वास्थ्यको कुरा गर्दा पनि पेट दुख्ने, ढाड दुख्ने, रगत बग्ने आदि समस्यामा मात्र अल्झनु हुदैन | यी माथि उल्लेख गरिएका समस्याहरु सामान्य हुन् कि जटिल हुन्, भन्ने निर्कोल गर्न, ती समस्याहरुसित जोडिएका मिथ्या, भ्रमहरु नचिरी कुनै पनि महिनाबारी हुने व्यक्तिले समस्याको समधान खोजी गर्न सक्दैन | त्यसैले उनीहरु जानी नजानी कनै परम्परागत औषधी गर्ने, समस्याहरु लुकाएर बस्ने गर्छन जसले गर्दा समस्याहरु झनै जटिल बन्न पुग्छन | महिनाबारी स्वास्थ्यको कुरा मर्यदासंग जोडिएको हुनुपर्दछ | किनभने महिनाबारीको बारेमा खुलेर बहस गर्न सक्ने व्यक्तिले खुलेर आफ्नो यौन स्वास्थ्यको बारेमा वा परिवार नियोजन वा बिहे, बच्चाको योजना वा पाठेघर वा स्तनमा देखिने कुनै गम्भीर समस्याको समयमा नै निराकण गर्न सक्छ | हेर्दा सामान्य लागेका वा यो भन्दा पहिले बेवास्ता गरेका बिषयमा युवाहरुले अब खुलेर लाग्नुपर्छ, धेरै ढिलो भैसकेको छ | हाम्रो समाजमा युबाहरुको चासो महिनाबारी भएका बेला महिनाबारी प्याड वितरण गर्ने, महिनाबारी सरसफाईमा अभियान चलाउने कुरामा मात्र जोड दिएको देखिन्छ | जुन आफैमा सह्रानीय छ | महिनाबारीसंग जोडिएका झन्डै ५० भन्दा धेरै भ्रम,मिथ्या, झुटा चलन, सोच, ब्यबहारको चिरफार नगरी प्याड मात्र बाड्नु वा `सरसफाई’ को कुरा मात्र गर्नु महिनाबारीलाई `फोहोरी’ रगत हो भनेर स्थापित गर्नु हुनजान्छ | महिनाबारीको रगत शुद रगत हो, जुन रगतका कारण हामी सबै मानिसहरु जन्मिएका छौ | यदि सरसफाई, सरसफाई मात्रै भनियो भने महिनाबारी सरसफाई आबश्यक कुरा हुदाहुदै पनि महिनाबारीलाई मर्यादित बनाउन अबरोध हुन जान्छ | रास्ट्र निर्माणको पहरेदार युवाले यस्ता सबालहरुमा समयमा नै ध्यान नपुराएमा यसबाट पर्ने क्षति समाली नसक्नु हुनेछ | यसका अतिरिक्त हाल नेपालमा वितरण गरिएको वा पाइने अधिकाम्स प्याडको “गुणस्तर चिन्ह’ प्राप्त सामग्री हैनन्/छैनन् | बजारमा पाइने प्याडमा रासायनिक पदार्थ प्रयोग गरिएको, जसको कारणले भविष्यमा प्रयोगकर्तामा क्यान्सर देखिएको अनुसन्धानले देखाएको छ | त्यस्तै, ती पलास्टिक मिसिएका प्याड जुन कुहिनको लागि २०० -१००० बर्ष लाग्छ | एउटी महिनाबारी हुने व्यक्तिले आफ्नो जीबनमा आजको बजारको प्याड प्रयोग गरिन भने कम्तिमा पनि डेढ क्विन्टल प्याड वा १५० के जी प्याड प्रयोग गर्छिन जुन आजको प्लास्टिकजन्य फोहोरमा पाचौ स्थानमा पर्छ | आज नै महिनाबारी प्याड जंगल, खेत, नदि कुलो मा बग्रेल्ती भेटिन्छन भने यहि किसिमले उपयोग वा बजार अघि बढे अबको २-३ दशक वा १६ बर्षको युवा ४० बर्ष हुदै गर्दा स्थिति कस्तो बन्ला ? महिनाबारी सामग्री कसरी मानब अधिकार मैत्री वा मर्यदामैत्री बनाउन सकिएला भनेर युवाले गम्भीरतापुर्बक सम्बोधन गर्ने बिषय हैन र ? महिनाबारी महिनाबारी सरसफाई अभियानले महिनाबारी विभेदको आमुल पक्षलाई सम्बोधन गर्न सक्दैन जसका लागि युवाको हस्तक्षेपकारी सम्बोधन अत्यन्तै जरुरी भएको छ | युवाहरुको आर्थिक शशक्तिकरण र रास्ट्रको उद्दमिकरणको कुरा गर्दैगर्दा महिनाबारी सामग्री उत्पादन र बजारीकरण प्राथमिकतामा पर्नुपर्छ | एउटा गुलेलीले दुइवटा चरा मार्नुपर्छ | नंया नंया सोचलाई लगानी गर्ने अनुकुलन बाताबरण सृजना भए मात्र त्यो सम्बभ छ | आजका दिनमा नेपालमा पनि पुरै कुहिने प्याडको उत्पादन शुरु नै नभएका होइनन तर उनीहरुले कच्चा पदार्थ नेपालमा नपाउने, बाहिरबाट ल्याउन साना उद्दमिलाई आर्थिक र अन्य क्षमता नपुग्ने, आदि कारणले सोचे जस्तो नतिजा निकाल्न नसकेको वा बन्दको अबस्थाबाट गुर्जन परेको छ | युवाहरुले नेपालमा नै पाइने बाँस, जलकुम्भी, केरा, सल्ला आदिबाट बन्न सक्ने भएकोले यस्ता सम्बभावानाहरुको खोजी र प्रबधन गर्नेपर्ने देखिन्छ | त्यस्तै युबाहरुको अर्को मुख्य सबाल हो शिक्षा | शिक्षाको गुणस्तर, निरन्तरता मुख्य सूचक त हुन् नै | तर महिनाबारी विभेदलाई शैक्षिक सस्थामा सम्बोधन नगरिकन शिक्षाको गुणस्तर, निरन्तरता सम्भब छैन | बिद्यालय महिनाबारी प्याड निशुल्क वितरण गर्छ, कपडाको पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने प्याड बनाउने तालिम दिन्छ तर महिनाबारी भएको समयमा विद्यालयको क्यान्टिनमा नपस भन्ने निर्देशन दिन्छ | बिद्यालयले महिनाबारीलाई अशुद्द वा फोहोर रगत भनेर पढ़ौच्छ र परम्परागत ढंगले महिनाबारी विभेदलाई बार्न उत्प्रेरित गर्छ | महिनाबारिसंग जोडिएका विभेद र भ्रमलाई शैक्षिक प्रणालीले फ्वान्ल्यंग नफोरेसम्म, यो देशको शिक्षामा उल्लेखनीय सुधार सम्भब छैन | शैक्षिक सस्थामा भएको अमर्यादित महिनाबारी अबस्थाले बिद्यालय स्तरमा हो भने स्वेच्छाले गर्ने बालबिबाह र उच्च विद्यालयको हकमा रोजगारसंग प्रत्यक्षसंग सरोकार राखेको हुन्छ | नेपाल आज दक्षिण यसियामा तेश्रो बाल बिबाह गर्ने देश हो भने ४० % बाल बिबाह १८ बर्ष अघि भएको छ | आज हरेक जिम्मेबार युवा डर, त्रास, लाज, क्रोधले भुतुक्क हुन्छ जब उसले सुन्छ एकदिनमा `सात वटा बलात्कार हुन्छ जहाँ आधा भन्दा बढी बालिकाहरु हुन्छन वा घर सबै भन्दा असुरक्षित स्थान हो छोरी वा महिलाहरुको लागि |’ यस्तो अबस्था किन आउँछ ? गरिबी, अज्ञानता, सामाजिक संजालको दुरुपयोग आदि सरसर्ती आउने उत्तरहरु हुन् | तर झन्डै तीन दशक लामो बिकाश र अधिकारको इतिहासमा लैंगिक हिंसा र महिला माथि हुने हिंसा बिरुद्दका गतिबिधि माथि युवाहरुले प्रश्न गर्न सक्नु पर्छ ? कमी कमजोरी कहाँ भयो, के के भयो ? किन भयो ? कसका कारणले भयो ? बास्तबमा हाम्रो तयारी र कार्य घटना घट्नु अघि गर्नुपर्ने वा रोकथाममा कम काम वा लगानी भएको देखिन्छ |युवाहरुले शक्ति निर्माण प्रकृयाको बिस्लेषण र सम्बोधनमा युबाहरुको ध्यान जानु जरुरी छ किनभने महिनाबारी विभेद नेपालको संबिधान २०७२, घरेलु हिंसा कसुर एन २०६६ अनुसार लैंगिक हिंसा हो | धेरै लैंगिक हिंसाका कारण र प्रभाब दुवै हुन् | महिनाबारी विभेदको कारण पढ्न नपाउनु, पढ्न नसकेका कारण चाडो बिहे गर्नु, चाडो बिहे भएका कारण चाडो बच्चा, धेरै बच्चा वा धेरै स्वास्थ्य जटिल समस्या, घरेलु हिंसा आदि एकपछि अर्को जोडिएर आउछन | अर्थात् महिला माथि हुने सबै हिंसाहरुको मूल कारण महिनाबारी विभेद हो जहाँ युबाहरुको अर्थपूर्ण नेतृत्वको आबश्यकता छ | जसले वर्तमानमा भए गरेका नीति, कार्यक्रमहरुलाई पुनः मुल्याकन गर्दै घरलाई सुरक्षित स्थानमा रुपान्तरण गर्न सकोस | हरेक व्यक्ति र सस्थालाई जबाफदेही बनाउन सकोस | उदाहरणका लागि बाल अधिकार वा बाल बिबाह रणनीतिमा महिनाबारीको उच्चारण पनि गरिएको छैन | महिनाबारी विभेदलाई सम्बोधन नगरी न बाल बिबाह घट्छ न बालबालिकाको अधिकार स्थापित गर्न सकिन्छ | आज युवाको उर्जा दिगो विकास लक्ष्य प्राप्ति गर्नमा केन्द्रित छ भन्दा फरक पर्दैन | हरेक क्षेत्र र तहमा रहेका युबाहरु प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रुपमा दिगो बिकाशमा काम गरिरहेका छन् जु आफैमा सुन्दर पक्ष हो | तर सत्रवटा दिगो बिकाश लक्ष्यमा महिनाबारी विभेदको प्रभाब कम्तिमा पनि ९ वटामा पर्दछ; गरीबी निवारण, भोकमरीको अन्त्य, स्वास्थ्य, शिक्षा, लैंगिकता, पानी, मर्यादित काम र आर्थिक बृदी, जिम्मेबार उत्पादन र उपभोग, शान्ति र न्याय, कतै, कसैले पनि महिनाबारीका बारेमा कुरा गरेको सुनिदैन | यति धेरै सम्बन्ध भएको महिनाबारीलाई उपेक्षा गरेर दिगो बिकाश प्राप्ति सम्बभ छैन | तसर्थ महिनाबारीलाई मर्यादित बनाउदै समृद् र न्यायमुखी समाजको निर्माण गर्नको लागि युवाहरुले अब भाग्नु हुदैन र भाग्ने ठाउँ पनि छैन | महिनाबारी विभेदले समाजमा उत्पन्न गराउने अल्पकालीन र दीर्घकालीन राजनैतिक, सामाजिक, आर्थिक, बताबरनीय असरहरुलाई मध्यनजर राख्दै युवाहरुले महिनाबारी विभेदलाई सम्बोधन गर्न महिनाबारीलाई `राजनैतिक सबाल’ को रुपमा सम्बोधन गर्न अब ढिलो गरिनु हुन्न | धर्म र सस्कृतीलाई दोष थोपरेर पल पल छोरीहरुले/महिलाहरुले मर्यादा गुमाएको क्षण र क्षति टुलुटुलु हेरेर नबसी इमान्दारीपुर्बक जिम्मेबारी लिदै, आफु नै घर हुदै टोल समाजमा नमुना बनेर देखाउनु पर्छ भने नीतिगत रुपमा `कम्फर्ट जोन’ बाट माथि उठेर रुपान्तरणको लागि बिगुल फुक्न ढिलो गर्नु हुन्न | संबिधान भन्दा माथि कोहि पनि छैन, संबिधानको कार्यन्वयन गर्दा न कोहि सानो हुन्छ न अपमानित | युवाहरु अब परिणाममुखी, समाज रुपान्तरणमुखी परिबर्तनका बाहक बन्नुपर्छ | महिनाबारीलाई मर्यादित बनाउन साझा अभियान छेड्नु पर्छ | (The article prepared for the magazine of Youth Council)

ToT on Dignified Menstruation at SudurPaschim, Nepal

Facilitated the training on Dignified Menstruation: Context, Challenges and Way Forward in 16-17 February, 2021, organized by Ministry of Social Development, SudurPachim Pradesh at Dhangadi, Kailali. Dignified Menstruation, its context, urgency, importance, mainstreaming, policies, laws etc discussed through participatory methods including songs, book (Dignified Menstruation is Everyone's Business) discussion. 

Good Men or Real Men

This piece challenge the men's thoughts, behaviours and suggested few points for way forward for transformed as Real Boy or Real Men. In Nepali, there is no exact word for Real thus use good but its more than good in descriptions. Enjoy the reading.

असल पुरुष अर्थात् रियल म्यान

सामान्य भाषामा असल पुरुष अर्थात् रियल म्यान त्यस्तो पुरुष हो जसले महिला, पुरुष, वा कुनै पनि व्यक्ति, समुदायको बिरुदमा कुनै पनि किसिमको विभेद, हिंसा गर्दैन र यदि कसैले गरेको देख्यो, सुन्यो भने त्यसका बिरुद्दमा बोल्छ, पिडितलाई सम्मान गर्छ, सहयोग गर्छ | अर्थात् व्यक्तिगत रुपमा जिम्मेबार हुन्छ र आफु वरपर भएका वा अरुहरुलाई पनि जिम्मेबार हुन् र  लिन पहल गरिरहन्छ | यो नियमित प्रक्रिया हो अर्थात् कुनै पाहुनालाई देखाउन,प्रोजेक्टमा जागिर खान, ताली र तारिफ पाउन वा कुनै देखावटी प्रयोजनलागि गरिने कार्य हैन |   

Women during COVID-19 Management

कोरोना कहरमा महिला

हैन हैन, छैन छैन भन्दाभन्दै, केहि डर, केहि बाध्यता, केहि जिम्मेबारी, केहि भाबना, केहि येक्यबदाका साथ नेपाल सरकारले चैत्र ५ गतेबाट स्कुल, बिस्वबिद्यालय अनि धेरै गतिबिधि  औपचारिक रुपमा बन्द गर्यो कोभिड १९ संग लड्नको लागि | जुन आफैमा सकारात्मक छ, बिज्ञानलाई बिस्वाश गर्नुको बिकल्प छैन |

कुनै पनि महामारी वा प्रकोप कसैले चाहेर वा रहरले हुदैन, भलै राजनीतिक प्रोपोगान्डका रुपमा प्रयोग गरिन्थे र गरिदै छन् पनि | जे होस्,जब यो आउछ यसले महिला-पुरुष, धनी- गरिब, ठुलो- सानो, राष्ट्रियता, सार्वभौमता, सिमाना आदि केहि पनि भन्दैन भनिरहन पर्दैन | अहिलेको कोरोना भाइरस हाम्रै पालामा त्यसकै एउटा ज्वलन्त उदाहरण हो | अर्थात् यो एकादेशको कथा रहेन |